Dostępność kultury – jak instytucje otwierają się na wszystkich

W Polsce mieszka ponad 5,4 miliona ludzi z niepełnosprawnościami. Z danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań wynika, że grupa ta obejmuje więcej niż 14% obywateli. Inny obraz struktury społecznej przynosi opracowanie GUS „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2021 r.”: mieszkańcy mający więcej niż 60 lat to około 9,7 miliona osób, czyli 25,7% ludności kraju. Zarówno seniorzy, jak i osoby z niepełnosprawnościami powinni móc swobodnie korzystać z przestrzeni publicznej i oferty kulturalnej, ponieważ uczestnictwo w niej należy do praw człowieka. Otwarte społeczeństwo uwzględnia potrzeby rozmaitych grup i nie pomija równości w dostępie do sztuki. Obcowanie z kulturą wspiera kondycję psychiczną, podtrzymuje relacje oraz wzmacnia poczucie przynależności.

W praktyce dostępność nadal pozostaje nierówna, choć znaczenia kultury nikt nie kwestionuje. Wiele osób musi pokonywać przeszkody podczas wizyty w muzeum lub galerii, wyjścia do kina albo udziału w przedstawieniu. Szczególnie często mierzą się z nimi seniorzy oraz osoby z niepełnosprawnościami. Jednak sytuacja stopniowo się zmienia, ponieważ przybywa inicjatyw służących poprawie dostępności. Instytucje uwzględniające potrzeby tych odbiorców umożliwiają im aktywne uczestnictwo w wydarzeniach artystycznych. Dzięki temu mogą oni nie tylko obcować ze sztuką, lecz również wspólnie doświadczać emocji i pozostawać obecni w kulturze.

Co ogranicza dostęp do sztuki?

Zwykłe wyjście do teatru, kina lub na koncert może wymagać od seniora albo człowieka z niepełnosprawnością starannego planowania, a czasem wiązać się również z dużym stresem. Część widzów nawet nie dostrzega utrudnień, które dla innych stają się przeszkodą trudną do pokonania. Najłatwiej zauważyć bariery architektoniczne. W licznych, zwłaszcza starszych, budynkach użyteczności publicznej nadal brakuje wind, pochylni umożliwiających wjazd wózkiem i toalet przystosowanych do ograniczonej mobilności. Samo wejście do budynku nie oznacza końca problemów. Wewnątrz trudności mogą sprawić zarówno przemieszczanie się między poszczególnymi częściami obiektu, jak i brak odpowiednio wydzielonych miejsc w obrębie widowni, z których można komfortowo śledzić wydarzenie.

Kolejną grupę ograniczeń tworzą bariery komunikacyjne i cyfrowe. Ich przykłady obejmują:

skomplikowane korzystanie z usług internetowych – niektórzy seniorzy napotykają trudności już podczas tworzenia konta, kupowania biletu w systemie sprzedażowym albo korzystania z aplikacji mobilnej służącej do wyboru miejsc,
ograniczony wybór form kontaktu z placówką – między innymi infolinie niedostępne dla niesłyszących odbiorców oraz komunikaty pozbawione prostego języka,
brak napisów oraz tłumaczenia na PJM, czyli Polski Język Migowy – odbiorcy głusi i słabosłyszący nie mogą przez to poznawać treści na równych zasadach,
brak audiodeskrypcji – odbiorcy mający dysfunkcję wzroku nie mogą wtedy w pełni śledzić zdarzeń prezentowanych na scenie lub ekranie,
witryny placówek kulturalnych niespełniające zasad dostępności i nieprawidłowo współpracujące z czytnikami ekranu.

Istnieją również bariery społeczne i mentalne, często najtrudniejsze do obejścia. Stereotypowe podejście wobec ludzi z niepełnosprawnościami, ageizm dotykający seniorów, niepewność w bezpośrednim kontakcie i niedostateczne przygotowanie personelu mogą prowadzić do krępujących oraz zniechęcających sytuacji. Podobne doświadczenia zmniejszają chęć ponownego korzystania z oferty kulturalnej.

W jaki sposób kultura staje się bardziej dostępna?

Coraz więcej polskich twórców i instytucji kultury wprowadza rozwiązania przeznaczone dla odbiorców o zróżnicowanych potrzebach. Choć nadal istnieje wiele ograniczeń, działania podejmowane w minionych latach stają się odważniejsze i lepiej przygotowane. Pokazują zarazem, że otwarte podejście do uczestnictwa w kulturze można skutecznie przekładać na praktykę.

Scena uwzględniająca odmienne potrzeby widzów

Zmiany szczególnie wyraźnie widać na scenach teatralnych. Osoba starsza lub z niepełnosprawnością może mieć trudność z odbiorem spektaklu z powodu słabszego wzroku lub słuchu. Przeszkodę stanowią również problemy z koncentracją, duża wrażliwość na bodźce i zmęczenie wywołane nagromadzeniem intensywnych efektów. W odpowiedzi teatry przygotowują formy prezentacji, które pozwalają większej liczbie widzów swobodniej śledzić przedstawienie.

Jednym z takich rozwiązań jest wykorzystanie audiodeskrypcji. Słowny opis przedstawia przebieg zdarzeń scenicznych, dzięki czemu słabiej widzący odbiorcy mogą lepiej rozumieć akcję. Widzom niesłyszącym i słabosłyszącym służą tłumaczenie na Polski Język Migowy oraz napisy. Z tych udogodnień korzysta także wielu starszych odbiorców.

Część teatrów zmienia ponadto sposób prezentowania spektakli ze względu na potrzeby sensoryczne publiczności. Ogranicza migające oświetlenie, gwałtowne przejścia sceniczne i ostre dźwięki. Tak przygotowane przedstawienie zapewnia większy komfort seniorom oraz ludziom silnie reagującym na bodźce. Przybywa więc miejsc, które nie tylko zauważają istniejące przeszkody, lecz także tworzą ofertę opartą na empatii i szacunku wobec odmiennych sposobów przeżywania sztuki. Dzięki odpowiednio zaplanowanym rozwiązaniom widz nie powinien czuć się pominięty ani odsunięty na margines.

Polskie teatry bez wykluczeń

Cykl „Spektakle Bez Barier” Teatru Polskiego w Bielsku-Białej należy do najbardziej rozpoznawalnych polskich inicjatyw. Tamtejsza scena od 2013 roku udostępnia przedstawienia wyposażone w opis słowny, napisy i tłumaczenie na PJM. Środki otrzymane z programu „Kultura Dostępna” pozwoliły dołączyć warsztaty, zwiedzanie gmachu i materiały dotykowe. Makiety oraz tyflografiki pomagają publiczności poznać układ sceny i odtworzyć jej przestrzeń w wyobraźni. W podobnym kierunku działają również trzy inne placówki: krakowski Teatr im. Juliusza Słowackiego, Teatr Rozrywki z Chorzowa i katowicki Teatr Śląski. Ich repertuar uwzględnia osoby z ograniczeniami wzroku lub słuchu dzięki opisowi słownemu, napisom, pętlom indukcyjnym i tłumaczeniu migowemu.

Teatr Dramatyczny, działający w Warszawie, rozwija własny program „Teatr bez barier”. W jego ramach przygotowuje przedstawienia z opisem słownym, napisami i tłumaczeniem PJM. Wybrane pokazy poprzedzają spotkania objaśniające fabułę oraz temat spektaklu. Publiczność może też odwiedzić scenę i zaplecze. Uczestnicy niewidomi lub słabowidzący poznają dotykiem wybrane rekwizyty oraz części kostiumów, co ułatwia im wyobrażenie sobie świata przedstawionego.

Ekspozycje dostępne dla różnych zmysłów

Galerie i muzea coraz częściej proponują formy kontaktu ze sztuką, które nie ograniczają się do oglądania wystawionych obiektów. Zwiedzający otrzymują możliwość aktywnego poznawania dzieł za pomocą kilku zmysłów. Osoby z dysfunkcją wzroku korzystają z dotykowych odwzorowań rozpoznawalnych obrazów, rzeźb i map, a także replik przeznaczonych do badania dłońmi. Prezentacjom towarzyszą szczegółowe audioprzewodniki. Zawarte w nich opisy pomagają słuchaczom tworzyć w wyobraźni wyraźny obraz dzieła. Część placówek zaprasza także na zwiedzanie z przewodnikami posługującymi się Polskim Językiem Migowym.

Coraz częściej organizowane są ponadto „ciche godziny”. W wybranych porach personel przyciemnia oświetlenie, zmniejsza poziom dźwięków i ogranicza liczbę osób przebywających na wystawie. Spokojne otoczenie ułatwia bezpieczne i swobodne zwiedzanie osobom wrażliwym na bodźce. Liczne placówki, wśród nich Zamek Królewski na Wawelu, zamieszczają też na stronach internetowych szczegółowe informacje dotyczące dostępności. Goście mogą dzięki nim przygotować się do wizyty z wyprzedzeniem i ocenić, czy w obiekcie napotkają trudności.

Kino, biblioteki i festiwale otwarte na różne potrzeby

Coraz więcej dziedzin życia kulturalnego uwzględnia potrzeby różnych odbiorców. Multipleksy, często uczestniczące w programie „Kultura Dostępna”, organizują coraz więcej pokazów z napisami przeznaczonymi dla osób niesłyszących oraz z audiodeskrypcją. Widz może uruchomić ją za pośrednictwem aplikacji mobilnej i słuchać opisu przez własne słuchawki. Biblioteki publiczne od wielu lat poszerzają swoje zbiory o audiobooki i publikacje drukowane dużą czcionką. Jednocześnie przystosowują zasoby cyfrowe do działania z programami odczytującymi treść wyświetlaną na ekranie. Zmiany obejmują również wydarzenia muzyczne. Podczas dużych festiwali powstają podesty przeznaczone dla użytkowników wózków, zapewniające lepszą widoczność i bezpieczeństwo. Rośnie liczba organizatorów korzystających ze wsparcia tłumaczy języka migowego. Tłumacze przekazują publiczności nie tylko tekst piosenek, lecz także rytm i emocjonalny charakter muzyki.

W działania na rzecz dostępności angażują się także lokalne domy kultury. Organizują integracyjne warsztaty artystyczne dla osób o różnym poziomie sprawności. Uczestnicy wspólnie rysują, uczą się podstaw ceramiki czy uczestniczą w amatorskich przedstawieniach teatralnych. Podobne spotkania sprzyjają nawiązywaniu relacji i pomagają ograniczać bariery społeczne i osłabiać wzajemne uprzedzenia.

Mniej przeszkód oznacza szerszy dostęp

Dostępność służy wszystkim odbiorcom kultury, jeśli stanowi stały element planowania wydarzeń artystycznych, a nie tylko dodatkowe i tymczasowe rozwiązanie. Uwzględnianie potrzeb szerokiej publiczności sprawia, że sztuka staje się bliższa codziennemu doświadczeniu i może angażować odbiorców w bardziej osobisty sposób.

Dobrze ilustrują to napisy stosowane w kinach oraz podczas przedstawień teatralnych. Początkowo przygotowywano je przede wszystkim dla osób z ubytkiem słuchu. Korzystają z nich jednak również seniorzy mający trudność ze zrozumieniem dialogów, cudzoziemcy uczący się polskiego oraz widzowie, którzy nie usłyszeli pojedynczych wypowiedzi. Podobną rolę odgrywa audiodeskrypcja. Powstała głównie z myślą o osobach niewidomych, ale może wzbogacać odbiór sztuki także w przypadku pozostałych odbiorców. Zwraca uwagę na drobne elementy ruchu scenicznego, szczegóły kostiumów i sposób zorganizowania przestrzeni, które łatwo pominąć przy dużej liczbie bodźców.

Korzyści zapewniają również udogodnienia techniczne obecne w placówkach.
Podjazd prowadzący do galerii pomaga osobom korzystającym z wózków, rodzicom z wózkami dziecięcymi i ludziom mającym przejściowe trudności z poruszaniem się.
Takie rozwiązania poszerzają grono uczestników kultury. Skłaniają też twórców do poszukiwania nowych sposobów porozumiewania się z publicznością oraz tworzenia bliższej więzi z widzami.

Wsparcie drugiej osoby ułatwia udział w kulturze

Podjazd, winda czy audiodeskrypcja nie zawsze wystarczą, aby senior lub osoba z niepełnosprawnością mogła swobodnie skorzystać z oferty kulturalnej. Niejednokrotnie potrzebna jest obecność kogoś, kto pomoże zaplanować wyjście, dotrzeć do wybranego miejsca, poruszać się w nieznanym otoczeniu, a po zakończeniu wydarzenia bezpiecznie dostać się do domu.

Takiego wsparcia najczęściej udzielają członkowie rodziny, znajomi, przyjaciele lub sąsiedzi. Coraz częściej zadanie to podejmują także zawodowi opiekunowie i asystenci, którzy łączą uważne podejście z doświadczeniem praktycznym. Opiekun osoby starszej przed wspólnym wyjściem bierze pod uwagę przewlekłe dolegliwości, ograniczoną mobilność oraz trudności poznawcze podopiecznego. Na tej podstawie dostosowuje tempo, planuje przerwy, sprawdza dostęp do toalety i wybiera miejsce na widowni odpowiadające potrzebom seniora. Wszystko to zwiększa wygodę oraz poczucie bezpieczeństwa seniora.

Osoby, które chcą pomagać innym i planują rozwijać się w tym kierunku zawodowo, często rozpoczynają od zdobycia odpowiednich kwalifikacji. Jeśli wiążesz swoją przyszłość z zawodem opiekuna medycznego, pomocne mogą okazać się informacje przygotowane przez Cosinusa – to szkoła policealna wybierana między innymi ze względu na praktyczny sposób kształcenia, jasno przedstawioną ścieżkę nauki oraz przygotowanie do wykonywania zawodu. Szczegóły dotyczące kwalifikacji i przebiegu edukacji przedstawia materiał dostępny na stronie Cosinus: Jak zostać opiekunem medycznym – droga do zawodu i rozwój kariery.

Towarzyszenie seniorowi lub osobie z niepełnosprawnością podczas wizyty w kinie, teatrze albo muzeum nie ogranicza się zatem do pomocy organizacyjnej. Takie wsparcie pozwala ponownie uczestniczyć w życiu społecznym, poczuć się częścią społeczności oraz przeżywać wzruszenie, radość i zachwyt płynące z obcowania z kulturą.

Dostępność kultury bez wyjątków

Pełna dostępność stanie się faktem dopiero wtedy, gdy seniorzy i osoby z niepełnosprawnościami będą zwyczajnymi uczestnikami życia muzeów, teatrów i wydarzeń artystycznych. Polska nadal nie osiągnęła tego celu, choć obserwowane zmiany dają podstawy do ostrożnego optymizmu. Rozwiązań zwiększających dostępność nie należy dodawać dopiero po zakończeniu przygotowań. Muszą być uwzględniane od początku – podczas układania programu, projektowania wnętrz i opracowywania witryny internetowej.

Utrwalenie takiego podejścia wymaga zmian systemowych, rzetelnego przygotowania zespołów oraz regularnego upowszechniania metod, które przyniosły dobre rezultaty. Korzyści nie ograniczają się przy tym do osób napotykających bariery. Wspólne uczestnictwo w kulturze pomaga budować porozumienie, rozwija empatię i zwiększa wzajemne zrozumienie. Równy udział w kulturze wzmacnia społeczną otwartość i solidarność. Prawdziwa dostępność stanie się faktem, gdy obecność odbiorców o różnych potrzebach będzie traktowana jako naturalny element życia kulturalnego, a bariery przestaną ograniczać ich uczestnictwo.

Źródła:

Autor: S.S.

Kultura bez barier – seniorzy i osoby z niepełnosprawnościami w świecie sztuki